Общественно-политическая интернет-газета

Үүт аһылык быһыытынан бары норуоттарга үрдүктүк сыаналанар. Ол да иһин хас биирдии омук бэйэтэ иитэн, үөскэтэн таһаарбыт туһунан сүөһүлээх. Биһиэхэ бэйэбит киэн туттар саха ынаҕа дэнэр ханна да суох ураты тыһыынчанан сылы уҥуордаан иитэн кэлбит ынахтаахпыт.Бу сүөһүттэн биһиги үүт ыан аһылык оҥостон, эт ылан аһаан-сиэн баччааҥҥа диэри кэллэхпит. Аны ынах үүтэ киһи доруобуйатыгар туһата эмиэ олус элбэх.

Соторутааҕыта «Тэтим» араадьыйаҕа тыа хаһаайыстыбатын билимин доктора, арктикатааҕы агротехнологическай университет астааһын технологиятын уонна аһылык индустриятын кафедратын профессора Константин Максимович Степанов быһа биэриигэ тахсан ынах үүтэ киһи доруобуйатыгар туһатын туһунан быһааран кэпсээбитэ.

Манна этиллибитинэн үүт, үүттэн оҥоһуллар аһылыктар уонна сөргүтүллүбүт үүт, ол аата бороһуоктан оҥоһуллубут үүт туох уратылаахтарын туһунан бэлиэтээбитэ.

Ынах үүтэ былыр былыргыттан киһи аймахха биллэр аһылык. Ордук сүөһү иитиитинэн дьарыктанааччыларга, ол иһигэр биһиэхэ сахаларга. Онон үүт биһиги төрүт аспыт буолар. Дьэ бу аһылыкка, үүккэ кальций элбэх буолан тиис, уҥуох бөҕөргүүрүгэр олус көмөлөөх, ону таһынан витаминнара, минераллара баай буолан оҕо иммунитета күүһүрэрин туһунан Константин Максимович тоҕоһолоон бэлиэтээбитэ. Билиҥҥи кэмҥэ үүт туһунан өйдөбүл лаппа уларыйда. Маҕаһыыннарга үүттэн оҥоһуллубут аһылык арааһа дэлэйдэ, араас регионнартан кэлбит араас дьэрэкээн хаалаах үүт элбээтэ. Манна дьэ үүт хаатыгар ханна оҥоһуллубута, сыата, калорийноһа, уонна да атын ирдэбилгэ эппиэттиир чахчылара барыта сурулла сылдьыахтаах. Кырдьык технология сайдан оҥоһуллубут үүт буорту буолбат болдьоҕо уһаата. Ол гынан баран сибиэһэй үүт хаһан баҕарар буорту буолар болдьоҕо кылгас буолар. Манна өйдүөххэ наада, бороһуоктан оҥоһуллубут үүт түргэнник аһыйбатын ситиһэр сыалтан элбэх обработканы ааһар. Онон киһиэхэ туһалаах эттиктэр аҕыйыыллар. Константин Максимович бэлиэтээбитинэн нэһилиэнньэ сибиэһэй үүтүнэн хааччыллыыта киһи баҕарбытын курдук буолбатах, арай нэһилиэктэргэ үксүн сибиэһэй үүтү иһэллэр. Оройуон кииннэригэр үксүн аҕалыы үүт. Онтон Дьокуускайга бааһынай ырыынагар Дьокуускай эргин баар хаһаайыстыбалар уонна «Туймаада» Агрохолдинг маҕаһыыныгар пастеризованнай үүтү атыылыыллар. Ону таһынан куоракка олохтоох бородууксуйаны атыылыыр киоскалар ситимнэригэр чугас улуустартан үүт, үүттэн оҥоһуллубут аһылык атыыта кэҥээн иһэр.

Онтон диетолог Мила Докторова этэринэн ынах үүтүгэр сүүстэн тахса туһалаах эттиктэр бааллара биллэр. Ол курдук белок, казеин, түргэнник киһи организмыгар иҥэр кальций, фосфор, А,Д,Е,К,Б группа битэмииннэрэ, минераллар уонна да атын эттиктэр бааллар. Ынах уобах үүтэ (молодиво) уратыта диэн иммунитеты күүһүрдэр, кальций, фосфор киһи уҥуоҕа бөҕөргүүрүгэр туһата олус улахан. Ону тэҥэ үүккэ баар Омега-3 сүрэх, тымыр систематыгар сөптөөх кислота буоларын этэр наадалаах.

Онон үүт киһи доруобуйатыгар туһата өбүгэ саҕаттан биллэр буолан билигин сайдыылаах дойдуларга ынах үүтэ үрдүктүк сыаналанар. Онтон биһиги сахабыт сирэ тулалыыр эйгэтэ ырааһынан ынах сүөһүбүт, сылгыбыт биэрэр үүтэ, этэ туохха да тэҥнэммэт күндү аһылыкпыт буоларын умнуо суохтаахпыт.

Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр элбэх үүтү сүрүннээн тэрээһиннээх хаһаайыстыбалар ыыллар. Кинилэр истэригэр “Туймаада” Агрохолдиҥҥа киирэр хаһаайыстыбалар киирэллэр. Ол курдук бу акционернай уопсастыба хаһан тэриллиэҕиттэн “Ынах үүтэ кини тылыгар” диэн норуот муудараһыгар олоҕуран сүөһүнү аһылыгынан хааччыйыы боппуруостарын быһаарыыга улахан болҕомто уурар. Ол түмүгэр сүрүннээн бааһына иэнэ сылын аайы кэҥээн испитэ көстөр. 2019 сыллаахха 1260 га буолла5ына, билигин 2958 гаҕа тириэрдибиттэр.

Санатар буоллахха хаһаайыстыбаларга 2019 сыллаахха барыта 1260 га бааһыналаах эбиттэр. Онтон туттуллар ходуһа иэнэ 2019 сыллаахха 4479 га эбит буоллаҕына, 2025 сыллаахха 5084 гаҕа тиийбит. Итинэн көрдөххө сүөһүнү отунан уонна иҥэмтиэлээх аһылыгынан хааччыйыы сылтан сыл аайы улаатан иһэрэ бэлиэтэнэр. Ол түмүгэр үүт ыама үрдүүрүгэр кыахтар үөскээтилэр. Холобурун ылан көрөр эбит буоллахха 2019 сыллаахха хаһаайыстыбалар 3389 тн үүт ыабыт буоллахтарына ааспыт сыл түмүгүнэн 5356 тн үүт ыаммыт. Ити курдук көрдөрүү сылын аайы улаатан иһэр. Бу сылга үктэнэн баран Туймаадалар төһө сүөһүлээхтэрий, төһө үүт ыанна?

Бу күннэрдээҕи чахчыларынан “Туймаада” Агрохолдинг АУо хаһаайыстыбаларыгар 3525 төбө ынах сүөһү баара биллэр. Ол иһиттэн ынаҕа 1680 төбө, ыанара 1215 төбө баар диэн отчуокка суруллар. Билиҥҥитэ 666 ынах төрөөбүт. Онон үүт ыама үрдүү турар. Бу күннэрдээҕи туругунан агрохолдинг үрдүнэн 856 туонна үүт ыаммыт. Биирдиилээн хаһаайыстыбаларынан көрөр буоллахха, “Бөртө сылгы собуота” ХЭУо тохсунньу- кулун тутар ыйдардааҕы былаанын 116 бырыһыан толорбут. Ол курдук бу хаһаайыстыба 161 туонна үүт ыабыт. Онтон “Новай Сопхуос” АУо 178 туонна үүтү ыан былаанын 93 бырыһыан толорбут. “Өлүөхүмэ кыладабыайа” ХЭУо 265 туонна үүтү ыан былаана 87 бырыһыан туолбут. Уонна “Туймаада” Экоферма тэрилтэтин ыанньыксыттара 252 туоннаны ыабыттар. Төрүөх ылыыта бу күннэргэ үгэннээн элбии турар. Ааспыт сайын сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ Туймаадалар хото үлэлээбиттэрэ. Онон аһылык да баар. Үүт ыама өссө үрдээн хаһаайыстыбалар ыанньыксыттара үрүҥ илгэни өссө дэлэтиэхтэрэ.